Σχολιάζοντας τον έρωτα.Σκέψεις για την ποίηση της Αλεξάνδρας Μπακονίκα.
Ποίηση και σκηνοθεσία : συνομιλία με τον έρωτα και την πραγματικότητα,
σχολιάζοντας τις 4 τελευταίες ποιητικές συλλογές της Αλεξάνδρας Μπακονίκα.
Η Αλεξάνδρα Μπακονίκα εμφανίζεται στα ελληνικά γράμματα το 1984 με τη συλλογή “Ανοικτή γραμμή “. Από τότε και μέχρι το 1997 μεσολαβούν άλλες 4 συλλογές, η μια με ποιήματα μεταφρασμένα στα αγγλικά. Δεν θα σας αποκαλύψω εδώ το λόγο της ενασχόλησής μου με την ποίηση της κυρίας Μπακονίκα. Θα το αφήσω για το τέλος. Βρισκόμαστε στο 2000 λοιπόν και η συλλογή φέρει τον τίτλο ” Παρακαταθήκη ηδυπάθειας “.Ήδη ο τίτλος με προβληματίζει ως προς την αντίφαση που κρύβει. Θα χρησιμοποιήσω τον ορισμό του Άρη Γιαβρή. Ηδυπάθεια, η έντονη ροπή του ανθρώπου προς τις ηδονές, η οποία εκδηλώνεται κυρίως με αισθησιακή και ράθυμη συμπεριφορά. Επομένως αυτό που αρχικά μου φάνηκε ως αντίφαση αποτελεί την ίδια στιγμή και ειρωνεία. Μιλάμε για την φθορά, το σώμα, τη σάρκα, το τώρα. Η γλώσσα είναι έντεχνα απλή για να πετύχει αυτό που σκηνοθετικά ονομάζω ποιήματα μικρού μήκους σαν μικροί θάνατοι στην καθημερινότητα όπως την αντιλαμβάνεται η ποιήτρια. Δεν έχει καθόλου σημασία αν υπάρχει προσωπικό στοιχείο διότι συνήθως η κριτική, η οποιαδήποτε κριτική, γυρεύοντας να κρατηθεί από κάτι, καταφεύγει στο προσωπικό στοιχείο που όμως πολλές φορές είτε δεν υπάρχει είτε συνηθέστερα ισοδυναμεί με μια εκπληκτική ακρίβεια στην παρατήρηση. Περισσότερη αξία για μένα λοιπόν έχει αυτή η παρατήρηση, να περάσεις στη θέση του σκηνοθέτη κατά κάποιο τρόπο και να προσπαθήσεις να ελέγξεις ένα θέμα απέναντι στο οποίο ό, τι και να πεις, είσαι ήδη νικημένος. Αυτός είναι ο έρωτας.
Εφάρμοσα την τεχνική σημείο σημείο δηλαδή ποίημα ποίημα και όχι ευρύτερες νοηματικές ενότητες ακριβώς για να παρατηρήσω τι παίρνω από το ένα, τη μονάδα εν πρώτοις και ακολούθως να βλέπω το σύνολο. Επίσης, αφήνω τους στίχους της ίδιας της ποιήτριας να μιλούν και παρεμβαίνω όπου κρίνω σκόπιμο.
Παρακαταθήκη ηδυπάθειας,2000
Στο ποίημα ” Απαίτησε ” οι στίχοι :
” έπρεπε να σκύψω
χωρίς σκύψιμο δεν μετριέται η υποταγή “
Στο ποίημα ” Περιδιάβαση ” :
” έρχονται και παρέρχονται αυτοί που θαυμάζω “
Εδώ ο έρωτας εκφραζόμενος ως πίκρα είτε στον πομπό είτε στον δέκτη.Μεγάλη η σημασία και του ενστίκτου στο ερωτικό πάθος.
Στο ποίημα “ Λεπτό σακάκι ” :
” είσαι χωρίς ενδοιασμούς όταν παιδεύεις ”
Και στο ποίημα ” Έχανα ” :
Ο έρωτας ως μάχη. Η ηδονή του αγγίγματος που δεν χαρίστηκε, κυριαρχεί ως αίσθηση. Ταυτόχρονα τίποτε δεν μειώνεται ή δεν μειώνει τη θέληση αμφότερων πλευρών ως προς τη συνειδητοποίηση της μάχης. Ο τόπος ; Ο τόπος είναι το όπου γης, αν και στο ποίημα ” Τέλος δεκαετίας 80 ” ο τόπος ειδικεύεται και παίρνει το πρόσωπο της Νέας Υόρκης. Για μένα όχι τυχαία. Ο έρωτας ως εκτίναξη και φωτιά – πυρπολώ και πυρπολούμαι – ακούγονται εδώ. Στο ποίημα ” Πρόσωπο με πρόσωπο ” υπάρχουν δυο αξιοθαύμαστοι για μένα στίχοι
” συνειδητά οδηγούμαι στο ίδιο μοτίβο
στα ποιήματά μου ” που μεταφράζονται, αντιμετωπίζω την πραγματικότητα, δεν ωραιοποιώ.
Στο ποίημα ” Ελάχιστη επιφάνεια ” ο στίχος ” αμοιβαία μέσα από τα ακροδάχτυλα επικοινωνούμε”. Είναι αυτός ο ελάχιστος ζωτικός χώρος που βρίσκω κι εγώ κι εσύ ανάσα. Ξέρουμε ότι είναι μάχη. Όσο μπορούμε να το ξέρουμε. Αναπνέουμε.
Μου αρέσει πάρα πολύ η ειρωνεία στο ποίημα ” Το αστραφτερό σου τζιπ ” με τους στίχους να κραυγάζουν καίρια : ” Ο φετιχισμός με κατέλαβε και συνυπάρχουμε,
καταθρονιάστηκε μέσα μου.
Τέτοιες μυσταγωγίες δεν διανοούμαι να καταπνίξω“.
Σημειώνω το ποίημα ” Μητριαρχικό Αρχέτυπο “.
Και στο ποίημα ” Η Υπεροχή της ”
εισπράττω την ασημαντότητα σε δυο επίπεδα. Αφενός το σώμα, αφετέρου το πνεύμα. Κοινή συνισταμένη η ομορφιά και των δυο. Με το πρώτο να έχει συγκεκριμένη προοπτική πεπερασμένου χρόνου ενώ το δεύτερο να είναι αυτό που θα παραμείνει ζωντανό ως μνήμη.
Στο ποίημα ” Παραθαλάσσιο καφενείο ” δηλώνεται έντονα η μοναξιά, η πλήξη και σε αντίθεση η ζωντάνια. Στο ποίημα ” Το βάπτισμα του πυρός ” υπάρχει κοινωνικό – πολιτικό σχόλιο για την εργασία. Διακόπτεται τεχνηέντως η γραμμική του έρωτα.
Στο ποίημα ” Μεγαλεπήβολα ” οι στίχοι ” με τη μόνιμη και ακούραστη
επιτήδευσή του μακρηγορούσε
άνοστος μια ζωή ” έρχονται να καρφώσουν το νόημα εκεί που πρέπει.
Στο ποίημα ” Σπάζουν τα κύματα ”
οι στίχοι :
” στέριωσα μέσα στην ηδυπάθεια
και δεν την απαρνιέμαι ”
είναι η ελευθερία και η κατάρα της ηδυπάθειας. Στέριωσα. Σα φυλακή. Με επιλογή μου. Άρα ελευθερία.
Στο ποίημα “ Ονομαστική γιορτή 1992 ” επίσης ένα ποίημα διαλείμματος ερωτικού.
” Φτωχό το σπίτι του ποιητή
αλλά και με ένα ιδιαίτερο, δικό του χρώμα “.
Κλείνω το πρώτο μέρος με το ποίημα ” Περί φωτογραφίας ” και σημειώνω τις λέξεις ερασιτέχνης – επαγγελματίας. Για μένα εδώ κρύβεται η διαφορά στο είναι και φαίνεσθαι όπως τη γνωρίζουμε από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία.
Πεδίο Πόθου,2004
Έχω την αίσθηση ότι, αν και πέρασαν 4 χρόνια, η Αλεξάνδρα Μπακονίκα συνεχίζει ακριβώς εκεί που άφησε την προηγούμενη παρατήρηση ή θέαση. Αξίζει να προσεχθεί αυτό που ονόμασα ” διάλειμμα ” από τον έρωτα. Η πρώτη εντύπωση εδώ είναι ότι αυτό γίνεται πιο τεχνικά. Βρίσκομαι μόλις στο πέμπτο ποίημα της συλλογής και αυτή η λειτουργική παύση γίνεται πολιτικό σχόλιο. Ας δούμε τους στίχους :
” Γραφεία της εξουσίας, δίνετε κύρος,
σε αυτούς που σας κατέχουν,
και οπωσδήποτε αν αξίζουν.
Γραφεία της εξουσίας, που έστω πολύ σπάνια
και με κάθε προφύλαξη, εννοείται,
διευκολύνετε τις συνευρέσεις”.
Στο έβδομο ποίημα με τίτλο ” Με το κύμα των παλιννοστούντων ” επιβεβαιώνεται πια η αρχική αίσθηση ότι η Μπακονίκα δεν γράφει για τον έρωτα. Δεν γράφει μόνο για τον έρωτα. Πρώτιστα σκηνοθετεί. Με λέξεις απλές.
Στο ποίημα ” Παρατήρηση ” ο στίχος ” λογαριασμό, τελικά, δίνει κανείς στον εαυτό του ” αυτό που φαίνεται απλό δεν είναι. Μιλάμε για πολιτική ευθύνη. Ξεκινάει από μέσα μας. Ζητάμε το ψωμί ; Με ποιο τρόπο ; Κρίνουμε ή επικρίνουμε ή το παίζουμε κάτι ; Μας έχει ρουφήξει αυτό το δήθεν λες και φτιαχτήκαμε από καθρέφτες και η πραγματικότητα κάπου παράπεσε. Ακριβώς εδώ έρχεται το ποίημα ” Ανθρώπινη φύση ” κι ο στίχος λιτός ” τέτοια καθάρματα “.Κάιν και Άβελ. Σάρκες. Λάβε φάγε το αίμα μου.
Σπουδαίο ποίημα για τα δικά μου κριτήρια ο ” Αδέκαστος κριτής ” όπου εδώ ακούω και Πεσσόα και Κίρκεγκωρ και γνήσια μελαγχολία. Βαρύς ήχος σαν βήματα μάγκα στα σκαλιά.
Το παραθέτω ολόκληρο.
“ Έχω προδιάθεση στη θλίψη,
σαν μελαγχολικό σκοτάδι με διακατέχει.
Εξετάζω τα ποιήματά μου
να βρω ποιο χωλαίνει στο περιεχόμενο
και να το απορρίψω.
Ο πιο αδέκαστος κριτής για τους στίχους μου
είναι η θλίψη μου –
γυρεύει τα ουσιώδη “.
Ταυτόχρονα εδώ διαφαίνεται και το έργο του ποιητή.
Στο ποίημα ” Πυρήνας ” η ποιήτρια μελετά τη φιλία. Είναι από τα θέματα που την απασχολούν και στις δυο βασικές μορφές φιλίας, την πραγματική και τη λυκοφιλία. Υπάρχει ανάλογη αναφορά στο ίδιο ζήτημα και στην προηγούμενη συλλογή. Το κρατάω για να το σχολιάσω εκεί που θέλω.
Στο ποίημα ” Πολύτιμα ” το δίστιχο :
” Μανιωδώς σε αποκρυπτογραφώ
η ιδιοσυγκρασία σου και τα μάτια σου
ερωτόληπτα “.
Ο έρωτας ως ένθεη μανία. Ως διαδικασία αποκρυπτογράφησης που ποτέ δεν τελειώνει. Τα μάτια – η όραση – ως πρώτη λήψη ή και μετά – λήψη του έρωτα αν δεχτούμε ότι ο έρωτας είναι ήδη στο μετά γι ‘ αυτό και νικάει. Το εφήμερο με την έννοια του τέλους. Και η ματαιότητα.
Στο ποίημα ” Συνταξιδιώτης ” ένας τρόπος αντίστασης ή σχολιασμού της πραγματικότητας είναι η ειρωνεία.
Στίχοι :
” ωμή πραγματικότητα όπου το χρήμα
ανέκαθεν κυβερνούσε και θα κυβερνάει.
Τρισχαριτωμένος στη λεπτή ειρωνεία του”.
Στο ποίημα ” Προβάδισμα ” ακούω Μπωντλαίρ στους στίχους :
” Απολάμβαναν την ένταση.
Η ξενάγηση ένα μέρος των εντυπώσεων “.
Στο ποίημα ” Σε έμαθα ” μετά τα μάτια και την όραση, η αφή. Το χέρι. Τα χέρια.
Όλες οι αισθήσεις. Αυτές που ξέρουμε κι αυτές που δεν ξέρουμε. Ιδιαίτερα αυτές που δεν ξέρουμε μοιάζουν με ” καπνεργάτριες ” για να περάσω στο επόμενο ποίημα της συλλογής.
Το ποίημα ” Εποχή ” το ερμηνεύω ως ενδοκριτική για τον καθένα μας. Είναι απολογισμός που οφείλουμε να κάνουμε σε οποιαδήποτε ηλικία και όχι να περιμένουμε να ωριμάσουμε. Το ωριμάζω εδώ με την έννοια του σαπίζω.
Στο ποίημα ” Ενδότερος χώρος ” ο έρωτας ως ενδοχώρα. Τόπος προστασίας από τη μία αλλά και τόπος άγνωστος. Έρωτας στον καναπέ. Μανία. Μετά κρεβάτι. Λογική. Μετά κουβέντα. Ζωτικός χώρος. Αναπνοές.
Ακολουθούν 2 ποιήματα στοχευμένα στην έννοια βίωμα. Ο ” Διηγηματογράφος ” ξεθάβει το βίωμα για τον εαυτό του και φεύγει. Ενώ στο ” Θαλασσινό ταξίδι ” οι νεαροί είναι το πρόσωπο της βίας. Το βίωμα της βίας στην τέχνη γενικότερα.
Μου αρέσει πάρα πολύ ο επίλογος στο ποίημα ” Πριν τη διασκέδαση ”
που δίνεται ο πόλεμος του έρωτα με τρόπο αφοπλιστικό :
” έμοιαζε με νυφοπάζαρο το μπαρ,
με φορτισμένο πεδίο πόθου,
πλανιόταν μια κρυφή τραχύτητα,
έπεφταν αρπακτικές ματιές.
Όπως λίγο ή πολύ σε όλα τα νυφοπάζαρα
καθένας υπολόγιζε τις δυνάμεις του “.
Η προσωπική μου οπτική γωνία μέχρι στιγμής υπαγορεύει τον ακόλουθο συλλογισμό .Η ποιήτρια – δημιουργός περιγράφει τον έρωτα. Οι παύσεις της πολιτικές – κοινωνικές καίριες.
Άρα υπάρχει τεχνική πίσω στις κουρτίνες της που επιχειρούμε να προσεγγίσουμε αλλά φεύγοντας ήδη το ποίημα ακόμη και από το δημιουργό του, αυτονομείται. Και γίνεται μόνο του μια ταινία μικρού μήκους. Θα επανέλθω αργότερα στο ζήτημα, καθώς μένουν 2 ακόμα συλλογές.
Ηδονή και εξουσία,2009
Τίτλος ισορροπημένος. Συνδετικό και. Όχι ηδονή εξουσίας. Όχι εξαρτώμενο και υποτακτικό το ένα στο άλλο αλλά η μία έννοια συμπληρώνει την άλλη λειτουργώντας ως καθρέφτης.
Στο ποίημα “ Έφοδο ” παρμένος ο τίτλος από την πολεμική ορολογία για να δηλώσει την ακαταμάχητη ύπαρξη. Το θηλυκό. Η γλυκιά επιθετικότητα.
Στο ποίημα ” Μετάνοιες ” μια λέξη απλή, θρησκευτικής απόχρωσης, γίνεται αφορμή να μιλήσουμε για τη θρησκεία του σώματος. Γυμνό γυναικείο κορμί. Πεδίο μαχών. Πριν τη μάχη οι μετάνοιες.
Στο ποίημα ” Το γεγονός ” αυτό που διαπιστώνεται δεν είναι απλά κοινή παραδοχή.
Η στέρηση του έρωτα ή πιο σύνθετα η έλλειψη απόλαυσης της αγάπης δημιουργεί εσωτερικά κλειδώματα. Αυτά άλλοτε γίνονται εγωπάθεια άλλοτε μικροψυχία άλλοτε οποιοδήποτε κόμπλεξ. Χαριτωμένος ο τρόπος κλιμάκωσης εδώ.
Στο ποίημα ” Ξεσπάσματα ” σημειώνω τους στίχους :
“ έναν πληγωμένο εγωισμό κουβαλάει κι αυτός,
οι φιλοδοξίες της ζωής απέτυχαν ”
Το ποίημα ” Βακχικό παραλήρημα ” εκφράζει ξανά την στέρηση ιδωμένη όμως από διαφορετική οπτική γωνία οπότε αντιτίθεται και συμπληρώνει ” Το γεγονός “. Εδώ η στέρηση παίρνει τη μορφή του παροξυσμού. Καθοριστικός ο ρόλος της μουσικής ή του χορού δηλαδή μιας έξωθεν ” μαρτυρίας “, ενός έξωθεν αντικειμένου για να περάσουμε στα ενδότερα.
Το μοτίβο της στέρησης συμπληρώνεται με ένα τρίτο ποίημα με τίτλο ” Η περίπτωση ” όπου εδώ η στέρηση ισοδυναμεί με μοναξιά ή ακόμη τολμηρότερα με τη θηλυπρέπεια καθώς ο μοναχικός διπλωμάτης κάνει έρωτα τόσο με άνδρες όσο και με γυναίκες κι εκεί που απαιτείται αρρενωπότητα δεν την φανερώνει.
Στο ποίημα ” Τα δεδομένα ” θεωρώ ότι γίνεται λόγος για την αξία της πείρας και τον καθοριστικό ρόλο της γυναίκας στη σχέση. Οποιαδήποτε σχέση.
Στο ποίημα ” Εμφάνιση ” κόβει και ράβει στο χρόνο έναν άνδρα με κριτήριο τον εγωισμό. Νάρκισσος αρχικά, μετά τα εξήντα πέντε όχι υπερφίαλος.
Στο ποίημα ” Καλοκαίρι 1985 ” μια ξεκάθαρη μορφή εξουσίας της ηδονής και του έρωτα : το χρήμα. Και μάλιστα σε γυναικείες τσέπες. Υπάρχει και κρυμμένη ειρωνεία εδώ στο στίχο “έπρεπε να πληρώσουν και να εξυπηρετήσουν ” γιατί το κοινωνικό status θέλει τον άνδρα κυρίαρχο ή κυνηγό. Όταν χάνει αυτό το ρόλο όμως και ασκεί η γυναίκα μια κακώς νοούμενη δύναμη όπως το χρήμα, το αποτέλεσμα είναι μάλλον δυσάρεστο και για τους δύο.
Στο ποίημα ” Δωμάτιο σε πανσιόν ” ο καθρέφτης γίνεται πάλι η έξωθεν “μαρτυρία”, το έξωθεν αντικείμενο για να εισχωρήσουμε στα ενδότερα. Ο καθρέφτης λοιπόν εδώ γίνεται αποκαλυπτικός της μονοτονίας.
Στο ποίημα ” Τοπογραφία ” έχω την αίσθηση ότι τα ονόματα πλατεία Άθωνος, Βαρδάρης,
οδός Μοναστηρίου είναι κάτι περισσότερο από αυτό που φαίνεται να δηλώνουν. Με την έννοια ότι ο έρωτας έχει και την ίδια στιγμή δεν έχει τόπο και κατοικία. Μπορεί να βρεθεί σε δρόμους ενδιάμεσους ή και στην αγορά. Ένας έρωτας που δεν έχει τόπο.
Ουσιαστικά ένας απόλυτα βασιζόμενος στην ελευθερία έρωτας.
Ας μελετήσουμε τον Χρόνο και τον Χώρο.
Στο ποίημα ” Στην πορεία του χρόνου ” η στοργή ή ακόμα και η κατάκτηση με κοινή συνισταμένη το τάισμα. Ο χρόνος ως τροφή ή δια της τροφής. Οι ερωτικές κινήσεις ως τροφή.
Στο ποίημα ” Η σχέση με τον χώρο ” ο χώρος προκύπτει ειδικός και γενικός. Ειδικός ως προς την πλατεία Αριστοτέλους – καθόλου τυχαίο, σημασιολογικά το άριστον τέλος – και γενικός ως ” δόση από αντιαλγικό για τη θλίψη “, άρα ως προς τη γενικότητά του ο χώρος γίνεται και φάρμακο ή ίαμα ανάλογα.
Και στο ποίημα ” Όσο ποτέ άλλοτε ” η ποιήτρια παντρεύει τα 2 προηγούμενα ποιήματα και τις έννοιες του χώρου – χρόνου. Χώρος εδώ το σινεμά. Χρόνος ο συμβατικός ορισμένος χρόνος του τέλους της ταινίας. Συνισταμένη η μελαγχολία. Και ταυτόχρονα η τραγική επίγνωση της μοναξιάς ακόμα κι αν είμαστε περιτριγυρισμένοι από κόσμο.
Στο ποίημα ” Ζευγάρι ” ξανά ο χρόνος και η δύναμη της εξουσίας. Αρχικά ο άνδρας κυρίαρχος ενώ όσο βαθαίνει το ρήγμα του χρόνου κυρίαρχος η γυναίκα. Επανέρχομαι σε μια προηγούμενη φράση. Έρωτας. Πεδίο μαχών. Κανείς νικητής. Κανείς νικημένος. Φυσικά δεν κάνω λόγο για ανίκητος. Ανίκητος μόνο αυτός ο θεός και αλάβωτος χωρίς ψεγάδι.
Θεωρώ το ” Υπόστρωμα ” επίσης σπουδαίο ποίημα γιατί απαντάει ευθαρσώς σε ένα κομμάτι, ίσως το σημαντικότερο, που παραγνωρίζουμε για τον κάθε καλλιτέχνη και όχι μόνο ποιητή ή συγγραφέα. Ποια και πόσα τραγικά βιώματα έχει ζήσει ;
Σε ποιο βάθος έχει τραυματιστεί από αυτά ;
Και η δεδομένη τραγικότητα πώς μετουσιώνεται σε κριτήριο αισθητικής και τέχνης γενικότερα; Με άλλα λόγια με ποιο τρόπο πετυχαίνεις το απόλυτα προσωπικό να το κάνεις γενικό και καθολικό;
Η “Αλβανίδα” διαλειμματικό κομμάτι που σημαίνει όπως εξηγήσαμε ήδη με σαφήνεια, ευκαιρία για κοινωνικό – πολιτικό σχόλιο.
Σπουδαίο επίσης το ποίημα ” Όσα δεν κρύβονται ” καθώς το πένθος, το δάκρυ της μαυροφορεμένης στον τάφο γίνεται ερωτικός μονόλογος.
Αιχμηρό το ποίημα ” Τα χαμόγελα εξαφανίζονται “ αποτελεί ένα δριμύ κατηγορώ σε ιδιοτελείς, βίαιους που επιδιώκουν την συντριβή μόνο και μόνο για την αίσθηση της υπεροχής.
Στην τρίτη αυτή συλλογή από αυτές που μελετώ – και 8η συνολικά – με ξάφνιασε το ότι δεν υπήρχε η συχνότητα των ονομαζόμενων ” καίριων διαλειμμάτων “, ήτοι κοινωνικά – πολιτικά ποιήματα. Όχι ότι τα ερωτικά δεν είναι και πολιτική ταυτόχρονα. Μάλιστα παραδόξως εδώ τα διαλείμματα ήταν λίγα. Φτάνοντας όμως στο τέλος διαπίστωσα πως είναι μεγάλη υπόθεση να μιλάς για τον έρωτα ήδη σε τρεις συλλογές και να μην επαναλαμβάνεσαι. Χρησιμοποιώ το ρήμα με τη σημασία του να γίνει μονότονο κάτι και να κουράσει αλλά υπάρχει και η επανάληψη μήτηρ μαθήσεως.Αν λοιπόν κάποιος υποστηρίξει ότι εδώ έχουμε επανάληψη, έχουμε αυτήν ακριβώς την δεύτερη. Τη μητέρα μάθησης.
Το θεωρώ προσόν. Και τεχνική αρετή. Μου αρέσει επίσης η αίσθηση του σκηνοθέτη που δεν έφυγε καθόλου από το στόχο του ήδη σε τρεις συλλογές. Αυτό δείχνει και κάτι άλλο για την ποιήτρια : ότι δουλεύει τόσο τεχνικά που ακριβώς επειδή το θέμα της είναι η Ματαιότητα και μόνον κατ’ εμέ, ο Έρωτας είναι το αντίδοτο. Με αυτή τη βάση ξεκινάει και σε αυτήν καταλήγει η Αλεξάνδρα Μπακονίκα. Ήδη ως βίωμα η τραγικότητα του έρωτα και η πρόθεση της σκέψης μου πιστεύω θα με δικαιώσει για όσα λέω εδώ λίγο παρακάτω στην τέταρτη – συνολικά 9η – συλλογή με τίτλο ” Το τραγικό και το λημέρι των αισθήσεων “. Εδώ πιστεύω ορίζονται τα πράγματα με το όνομά τους με ακόμα μεγαλύτερη διαύγεια. Το τραγικό τραγικό.
Το λημέρι λημέρι. Ο έρωτας κλέφτης.
Στην ποίηση της Αλεξάνδρας Μπακονίκα δε θα δούμε λεξιλογικά τέρατα ή αχταρμά λέξεων μόνο και μόνο για να εντυπωσιάσουμε. Να παίξω λίγο εδώ και με τον τίτλο της συλλογής, ηδονή και εξουσία. Ένα συχνό φαινόμενο της ελληνικής ποίησης μετά το ’70 – το συγκαταλέγω στα αρνητικά, αν και η αλήθεια είναι ότι έχουμε πλήθος άξιων φωνών – είναι ότι ηδονίζεται με τις λέξεις και για τις λέξεις και μένει εκεί. Η αλόγιστη χρήση επιθέτου τελευταία πιστοποιεί αυτό που υποστηρίζω. Βέβαια εδώ ίσως ενοχλήσω κάποιους αλλά η αλήθεια είναι αυτή. Ηδονιζόμαστε με τις λέξεις, ειδικά οι φιλόλογοι. Το γενικεύω. Ηδονιζόμαστε με τις λέξεις. Διαβάζουμε και δεν καταλαβαίνουμε τι διαβάζουμε. Ο υπερρεαλισμός για μένα δεν έχει πεθάνει, υπάρχουν ορισμένοι που υποστηρίζουν το αντίθετο αλλά γνώμη μου είναι όχι να ψάξουμε ρεύματα ή ιδεολογίες για να ταυτιστούμε κάπου αλλά να πέσουμε να κολυμπήσουμε και να δούμε τις αντοχές μας. Η Ποίηση έτσι κι αλλιώς είναι ωκεανός και θα μας ξε(β)ράσει. Ας χτυπηθούμε εμείς όσο θέλουμε. Οι σκέψεις αυτές δεν θα ήθελα να παρεξηγηθούν. Άλλωστε είμαι ο τελευταίος που θα κρίνει τον οποιοδήποτε. Αλλά δεν θα είμαι τελευταίος στο να διαπιστώσω αλήθειες. Η ποίηση της Μπακονίκα είναι άκρως ρεαλιστική, πατάει στην πραγματικότητα και με τα δύο πόδια και σε χαστουκίζει.
Το τραγικό και το λημέρι των αισθήσεων,2012
Στο ποίημα ” Κρησφύγετο ” ο έρωτας ως κρυψώνα ή καταφύγιο. Σκοτεινή σπηλιά κολασμένων.
Στο ποίημα ” Ηλέκτρισε ” ο έρωτας μέσω της ακοής. Ο ήχος της φωνής γίνεται το όπλο που εκπυρσοκροτεί. Ήδη βρίσκομαι στο τρίτο ποίημα με τίτλο ” Η πρόβα ” και νιώθω ότι με επιβεβαιώνει η ίδια η ποιήτρια στις προηγούμενες σκέψεις. Ποίηση ερωτική με σωστά διαλείμματα, με σωστές παύσεις. Εδώ και μια ουσιαστική διαφορά. Η παύση εδώ δεν είναι πολιτικό ή κοινωνικό ποίημα καθ’ εαυτό. Η ” πρόβα ” είναι πρώτιστα ποίημα γνήσιας ποιητικής τέχνης. Στοιχεία οικεία. Ο σκηνοθέτης επιτέλους αναφέρεται εδώ ρητά.
Η γύμνια ως έκθεση του ψυχικού κόσμου.
” Ό, τι εξουθενωτικά ζητάει και η ποίηση,
τον απόκρυφο εαυτό σου να εκθέτεις,
μέχρις εσχάτων ” .
Το ποίημα ” Σούρουπο ” είναι ένα ψυχολογικό ποίημα τολμώ να πω. Αναφέρεται κυρίως στη γυναικεία ψυχολογία, καθώς η γυναίκα, πάντοτε πιο ώριμη σε σκέψη του ανδρός, αντιλαμβάνεται τη φθορά του χρόνου στο πετσί της.
” Πλάνταζε να αρέσει, να αγαπηθεί, να ζήσει.
Με συγκατάβαση έκρινα αυτό το ξέσπασμα
του ναρκισσισμού της,
με συγκατάβαση για τον φόβο, την απελπισία της
από τη φθορά του χρόνου “.
Το ποίημα ” Στη Χαλκιδική ” έρχεται να συμπληρώσει επίσης αυτή τη χρήση των έξωθεν αντικειμένων με σκοπό να πλησιάσουμε τα ενδότερα.
Ο εξωτερικός παράγοντας εδώ είναι το ίδιο το τοπίο και η ομορφιά του. Το συναίσθημα αποτυπώνεται λιτά στο στίχο ” με παγανιστική ευλάβεια υποκλίθηκα στο τοπίο “.Είναι εμφανής επίσης μια ουσιαστική διαφορά με τις προηγούμενες συλλογές. Ενώ η γλώσσα παραμένει στα ίδια υψηλά επίπεδα απλή, ταυτόχρονα εδώ έχω την αίσθηση ότι υπάρχει περισσότερο “υπόστρωμα” από ποτέ. Κλείνω την παρένθεση για να επανέλθω.
Το ποίημα “Συγχρωτισμός” αποτελεί μια ακόμα “παύση”. Μια ουσιαστική παύση για να μιλήσει η ποιήτρια για τον κόσμο και την καθημερινότητα. Συγχρωτίζομαι. Παίρνω το χρώμα σου. Παίρνεις το δικό μου. Βάφομαι. Ξεβάφομαι. Τρίβομαι. Από την τριβή εξάγονται πολύτιμα συμπεράσματα.
Το ποίημα ” Ο δίσκος ” ενισχύει την άποψη ότι σε αυτή τη συλλογή έχουμε πιο βαθύ υπόστρωμα από ποτέ. Η εξουσία που μελετήθηκε στη συλλογή ” Ηδονή και εξουσία ” εδώ πλέον έχει την ποιότητα και την ωριμότητα να εκφραστεί σε τόσο αδρές και διαυγείς γραμμές όσο χρειάζεται χωρίς καμία επιτήδευση.
Το “πατάς επί πτωμάτων” γίνεται “φέρνω δίσκο με εδέσματα“. Να σχολιάσω και κάτι ακόμα. Στο παραπάνω ποίημα διαβλέπω και ειρωνεία, διότι υποτίθεται, μιλάμε για άνδρες, επομένως για “αρχίδια”, ό, τι μπορεί να σημαίνει η λέξη αρχίδι.
Αν εστιάσουμε στο αρνητικό ή την ηθικοπλασία ( πα πα πα πώς μιλάτε έτσι ; ) χάσαμε το νόημα. Να εστιάσουμε λοιπόν στη θετική. Από έναν άνδρα περιμένω να είναι αδέκαστος, να μην γλείφει, να μην υποχωρεί, όχι δουλάκι πέους χρηματικού ή γνωριμιών. Την θέλω κόλαση την πραγματικότητα όπως είναι και να την αντέχεις. Ειδικά στην ποίηση.
Τη λέξη αρχίδι την χρησιμοποιεί ο γράφων για να αποδώσει κατά τη γνώμη του τον ψυχισμό της ποιήτριας.
Και το ποίημα “Μασκάρεμα” αποτελεί αυτό που ονόμασα παύση. Κοινωνικό ποίημα. Η αξία της φιλίας. Η φιλία ως λυκοφιλία στις μέρες μας. Ειδικά σε αυτό το χώρο που θα έπρεπε να είναι ιερός τα μαχαιρώματα δίνουν και παίρνουν.
Οι μεν λένε : ε, εσείς, τι γράφετε ;
Απαντούν οι δε : ποιήματα
Ρωτούν ξανά : πώς σας φαίνονται ;
Aπαντούν : ωραία είναι
Eρώτηση προς τον εαυτό μου πρώτιστα τι σημαίνει ωραίο; Και είμαστε εδώ για να ευλογούμε τα γένια μας ; Και η άλλη γνώμη : μα είναι ψυχή. Πώς θα κρίνω την ψυχή ; η απάντηση είναι σαφής. Τα δείγματα του τι είναι ποίηση τα έχουμε καθημερινά μπροστά μας είτε από όσους μεγάλους έχουν ήδη περάσει στην ιστορία είτε από όσους σε παγκόσμιο επίπεδο φέρουν άξια τον τίτλο του ποιητή που για μένα ειδικά έχει τόσο βάρος όσο ο Όλυμπος κι οι δώδεκα θεοί μαζί για να δώσω μια εικόνα. Επαναλαμβάνω ας ανοιχτούμε στον ωκεανό ο καθένας με τις δυνάμεις του, ας γίνουμε λίγο άνδρες μήπως και κόψουμε τα μαχαιρώματα που δεν το βλέπω γιατί είναι σύμφυτο της μαλακίας που μας δέρνει σε όλα τα επίπεδα κι ας κοιτάξουμε να κολυμπήσουμε. Το αν έχουμε κάτι να πούμε το κρίνει ο χρόνος και μόνο. Και ας προσπαθήσουμε επιτέλους να συμφωνήσουμε σε κάτι. Να πάρει η ποίηση και η τέχνη γενικότερα και στο σχολείο και παντού τη θέση που της ανήκει. Με στόχο σαφή να ξυπνήσει το μαλακισμένο θεριό που λέγεται Έλληνας. Εδώ απαιτείται συλλογικότητα πια. Δε μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα γεννηθούν Καβάφηδες και Σολωμοί και θα σηκώσουν το βάρος. Ας δούμε αθροιστικά την απήχηση που έχει ο κάθε γραφιάς στο κοινό. Λέξη κλειδί. Αθροιστικά. Να η ελπίδα.
Επανέρχομαι στην ανάλυση. Να γιατί έχει τα πρωτεία ο έρωτας. Να γιατί έχουν τα πρωτεία οι εραστές. Ζουν ανεξαρτήτως τέλους – σε όλα υπάρχει τέλος – τη στιγμή. Την αληθινή στιγμή. Έτσι καταφέρνουν να δώσουν μια γροθιά σ’ αυτή τη σαπίλα. Στην πραγματικότητα νικητής δεν υπάρχει. Αυτό είναι και το τραγικό. Δε μπορούμε να είμαστε όλοι εραστές. Αλλά συχνά κι οι εραστές είναι κι αυτοί μεταλλαγμένοι. Έχουν τόσες φολίδες που σκίζεις, σκίζεις και όχι μόνο το δέρμα δεν αλλάζει αλλά και το σώμα δε ματώνει. Έτσι είναι η εποχή μας. Νευρωσική και αναίσθητη. Για μένα αυτή είναι η εποχή μετά τον Β’ Παγκόσμιο. Τον ακούμε χρονικά μακρινό κ όμως η έκπτωση των αξιών ξεκίνησε κάπου εκεί. Όχι ότι δεν υπήρχε πριν ή δεν υπάρχει τώρα αλλά αυτό που ονόμασαν σπουδαίοι διανοητές “τεχνικό πολιτισμό” στις μέρες μας γιγαντώθηκε. Από τότε μέχρι τώρα έγιναν διάφορες στάσεις και επαναστάσεις αλλά εκείνο που πραγματικά χάνεται δεν είναι η πατρίδα ή ο έρωτας. Για μένα χάνεται η πολιτική συνείδηση. Το φαινόμενο δεν είναι μόνο ελληνικό ή ευρωπαϊκό. Επαναλαμβάνω. Χάνεται η πολιτική συνείδηση. Εκεί παίζεται το παιχνίδι. Και δεν είναι ανάγκη να ψάξουμε εδώ για αίτια ή αν φταίει η παιδεία κλπ. Δεν γράφουμε έκθεση. Κάνουμε διάλογο με στίχους. Να λοιπόν η δυναμική της ποίησης.
Ο τηλε – πολίτης απέχει από τα πάντα. Κρίνει από απόσταση. Κάνει επανάσταση από απόσταση. Κοιμάται ήσυχος. Ο ρόλος της Τέχνης εδώ είναι καίριος. Όχι κύριε,δεν μπορείς να κοιμάσαι. Δεν μπορείς να κωφεύεις. Τολμώ να πω, αν κι είμαι από τη φύση μου αισιόδοξος, πως στο συγκεκριμένο ζήτημα είμαι απαισιόδοξος. Θέλω την τέχνη να γαμάει. Να με γαμήσει τόσο βαθιά ώστε να πω δεν πάει άλλο και να βγω στο δρόμο. Και δεν μιλώ για Ελλάδα. Φανταστείτε να το πουν αυτό οι ορδές των φτωχών και άνεργων στις Η.Π.Α ή στην Κίνα ή αλλού. Θεωρώ ότι έχουμε χρέος να μιλήσουμε γι’ αυτά. Χτυπάνε ήδη την πόρτα μας. Ευχόμαστε τα χειρότερα να μην τα ζήσουμε. Τα χειρότερα όμως δεν θα μας ρωτήσουν. Κλείνω και αυτή την παρένθεση. Μου δίνει αφορμή όμως η ποίηση της Αλεξάνδρας Μπακονίκα να μιλήσω έτσι.
” Από πρώτο χέρι ”
” Έσφιξα τα δόντια ν’ αντέξω το τέρας
που λέγεται πραγματικότητα.
Το τέρας στέκεται εκεί έξω ατρόμητο “.
Το ερώτημα στους παραπάνω στίχους υπάρχει αλλά δεν δηλώνεται.
Υποδηλώνεται. Εσύ τι κάνεις; Ή πόσο αντέχεις;
Στο ποίημα “ Να τους προλάβω ” βρίσκεται το αντίθετο του ” Μασκαρέματος “.Εδώ η φιλία είναι γνήσια, ανιδιοτελής σαν γάργαρη πηγή.
Στο ποίημα ” Μεράκια ” πάλι η έξωθεν μαρτυρία. Ο τραγουδιστής που πριν τραγουδήσει, διαβάζει ποιήματα γίνεται πεδίο ενθάρρυνσης. Πόσο ενθαρρύνουμε άραγε τους γύρω μας το ερώτημα ; Ταυτόχρονα δηλώνεται ρητά και η μοναχική πορεία του ανθρώπου που γράφει στίχους. Η μοναξιά από το παραπάνω ειδικό βάρος περνά στο ποίημα ” Ήττα ” στο πιο γενικό της.
Στίχος : “αξιολύπητη ήττα η μοναξιά μου”. Ο άνθρωπος της εποχής μας. Ανήμπορος.
Στο ποίημα ” Τα συμφέροντα ” μου δίνεται η ευκαιρία να γράψω την ακόλουθη σκέψη. Πριν λίγο μιλώντας για αρχίδια, λειτούργησα σαν προοικονομία. Γέλασα λοιπόν βλέποντας τη λέξη ζωντανή να την χρησιμοποιεί και η ποιήτρια. Έτσι την θέλω την τέχνη. Χωρίς ηθικοπλασία. Και να μιλάει τη γλώσσα του λαού. Το αρχίδι αρχίδι. Το μουνί μουνί. Ο θάνατος θάνατος. Οι εραστές εραστές.
Κατά τη γνώμη μου επίσης η κριτική οφείλει να κόψει αυτόν τον ακαδημαϊσμό ή ελιτίστικο χαρακτήρα του στυλ εμείς μιλάμε από Παρίσι ή Ρώμη μεριά..σιγά ρε..και οι υπόλοιποι μιλάνε απ’ το πηγάδι ; Τα λέω γιατί ειλικρινά δεν καταλαβαίνω τους διαχωρισμούς. Το πράγμα είτε λέγεται Ελλάδα είτε δρόμος είτε οτιδήποτε θα σωθεί αν αντιμετωπίσουμε κατάφατσα τα πράγματα. Η χώρα μας αυτή τη στιγμή εν ζωή έχει εξαιρετικά υψηλή ποίηση για να μιλήσω για αυτά που γνωρίζω. Τους ποιητές, λέξη που λέμε εύκολα όπως τόσες άλλες, τους θέλω πρώτη γραμμή. Με το λόγο τους πρώτη γραμμή. Όχι απαραίτητα ως φυσικές παρουσίες. Και με το ήθος τους. Με το λόγο τους να είναι πολυβόλα. Τέρμα η σιωπή.
Φυσικά η ποίηση – καμία ποίηση – δεν θα σώσει τον κόσμο. Δε δίνει χρήματα. Ούτε μισθούς. Ούτε συντάξεις. Δεν πληρώνει τα σχολεία των παιδιών. Ούτε σε πάει νοσοκομείο. Ούτε πληρώνει τα φάρμακα ή τα έξοδα κηδείας. Αλλά ζητούμε από την ποίηση να είναι κάθετη, εντελώς αντιμέτωπη με τη σαπίλα.
Το ποίημα ” Τα κτυπήματα ” είναι επίσης ποίημα γνήσιας τέχνης. Ουσιαστικά αναφέρεται στο χρέος του ποιητή.
” Να πετάξω από τους στίχους μου
μελοδραματισμούς, ασάφειες και μισές αλήθειες “.
Τα ” Κεράσια ” είναι πολιτικό ποίημα. Η αποστροφή για το ρατσισμό μέσα από τα άκρα ανωτερότητα – ταπείνωση.
Φιλοσοφημένο το ποίημα ” Κάθε είδους ” κι αφήνω τους στίχους να μιλήσουν.
” Στη ζωή ένα γύρο να κάνεις
οι ματαιοδοξίες μπόλικες, κάθε είδους“.
Στο ποίημα ” Δεν εξαλείφεται ” ο χρόνος και η σχέση με το παρελθόν.
” Το παρελθόν δεν εξαλείφεται,
ούτε χειραγωγείται”.
Το ποίημα ” Η Ντουλάπα ” μιλά για σωματική και ψυχική βία σε μια Ελλάδα του εξήντα. Σαφώς κοινωνικό – πολιτικό μήνυμα με την προσθήκη ότι πιθανώς τέτοιου είδους εγκλήματα συμβαίνουν ακόμη και σήμερα. Είναι ένα από τα αρνητικά του λαού μας. Σκεφτόμαστε το τι θα πουν οι άλλοι. Ισχύει από τις κλειστές κοινωνίες ως και τα πλούσια σπίτια της Εκάλης.
Το ποίημα ” Για ευνόητους λόγους ” απαντά και συμπληρώνει την ” Ντουλάπα “.Εδώ δεν έχουμε σωματική βία. Έχουμε πρωτίστως ψυχική. Και δεν έχουμε οικογένεια. Έχουμε καταπιεστές και καταπιεζόμενους .Μικρή παρένθεση. Λέμε συχνά φταίει η παιδεία, τα ΜΜΕ κλπ…Δύσκολα λέμε φταίει ο πατέρας ή η μάνα γιατί εμείς π.χ. είμαστε κατώτεροι της ίδιας της ζωής. Τι θέλω να πω; Πρώτιστα φταίει η ανατροφή. Είτε ο πατέρας είτε η μάνα πολλές φορές και οι δύο εγκληματούν απέναντι στα παιδιά. Καταπιεστές και καταπιεζόμενοι. Αν φύγουμε από αυτό το πρώτο επίπεδο και το δούμε οικονομικά, τότε έχουμε Ευρώπη – Ελλάδα. Στην ίδια περίπου οπτική γωνία κινούνται και τα ποιήματα ” Βία ” και ” Βιτρίνα “.Κατ’ εμέ εδώ δηλώνεται με απόλυτη παρρησία τι απεχθάνεται η ποιήτρια ή τι πιστεύει είναι εντελώς αντίθετο με την ποιητική τέχνη. Κλείνοντας τις σκέψεις μου θα πω μόνο ετούτο.
Το τραγικό και το λημέρι των αισθήσεων φρονώ ότι είναι η αρτιότερη μέχρι τώρα συλλογή της Αλεξάνδρας Μπακονίκα. Δεν ξέρω αν πρόσθεσα ή φώτισα κάπως το έργο μιας ποιήτριας που εκτιμώ και δεν γνώριζα στο σύνολό του – συμβαίνει και με άλλους σύγχρονους. Και προσωπικά δε νομίζω ότι είχε ή έχει ανάγκη να γράψω για εκείνη. Άλλωστε δεν είναι και φίλη. Αλλά κι αυτό είναι υπό εξέταση. Επομένως ένας ακόμα λόγος να είμαι πιο αυστηρός μαζί της. Να τονίσω ότι δεν βασίστηκα σε προηγούμενη κριτική έργου της ποιήτριας αλλά θεώρησα καλό να δω απευθείας τη δική μου ματιά, το πώς μου μιλάει. Ο βαθύτερος λόγος που με παρακίνησε ήταν ο εξής :
να δω αυτή την απλή γλώσσα, τη φαινομενικά απλή, πώς εξελίσσεται, πώς ωριμάζει, πώς συνδέει τον έρωτα και το χρόνο, τους εραστές και τον θάνατο, την υποκρισία, πώς αντιμετωπίζει την πραγματικότητα. Κι επειδή πραγματικά δε μου αρέσουν οι αβρότητες (στο χώρο της τέχνης πίσω από την πλάτη λένε γράφεις γι’ αυτόν τον γλείφεις στην καλύτερη περίπτωση) δίνω την απάντηση με αυτό το ανέκδοτο ποίημα της κ.Μπακονίκα δημοσιευμένο ηλεκτρονικά στον Αναγνώστη. Δεν θα βρούμε την ποίηση για να βρούμε τον άνθρωπο. Θα βρούμε τον άνθρωπο. Και θα δούμε τι θα βρούμε μετά. Προέχει να βρούμε τη ζωή.
Το παραθέτω ολόκληρο.
” Ο ποιητής “
Σαν φίλοι συχνά κάναμε παρέα.
Ξημεροβραδιαζόμουν να διαβάζω,
να εντρυφώ στους ωραίους στίχους σου.
Κάποτε αντιλήφθηκα πόσο εγωκεντρικός ήσουν,
τα φοβερά ελαττώματα στο χαρακτήρα σου.
Από τότε σαν από μαχαίρι
σταμάτησα να διαβάζω τα ποιήματά σου,
-κι ας είναι ωραία.
Μένουν ανέγγιχτα στο ράφι.


