Ο ΚΑΙΡΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ
Όταν. Αρχίζω με τον χρόνο. Από κάπου οφείλω να ξεκινήσω. Όταν, λοιπόν, ο πρόλογος μιας ταινίας συντίθεται από περίεργα υλικά, αναρωτιέσαι, εκπλήσσεσαι και αναμένεις να δεις πώς θα πορευθεί ο σκηνοθέτης. Μαρία Πενταγιώτισσα ως αναφορά στην όποια παράδοση. Ταινία ασπρόμαυρη και μπογιατισμένη στο χέρι. Ήδη τίθεται η διαφορά σε ό, τι ονομάζουμε τεχνικό και πνευματικό πολιτισμό. Χρησιμοποιώ φράσεις αυτούσιες, σκόρπιες για να δείξω την ποίηση ή αν θέλετε την τέχνη γενικότερα και ποιος είναι τελικά ο ρόλος του φωτός έναντι του σκοταδιού. «Να πάρει φως ο Αχιλλέας, φωτίστε τη σκιά, να δοξαστεί η αφέλεια, η Μαρία Πενταγιώτισσα εκδικείται». Και λίγο παρακάτω: «Πάροδος με ανάπαιστο δηλ. είσοδος με παιάνες, Αχιλλέα στο τέλος θα συναντηθούμε, η ποίηση γνωρίζει από ιστορία».
Το ποίημα του πρώτου παιδιού, η φουστανέλα, το ξανθό χρώμα του παιδιού ως παραπομπή στη δύση, οι αστοί. Αναζήτηση γλώσσας και ταυτότητας, το πιάνο, όργανο δυτικοφερμένο και το πάντρεμά του όμως με το δημοτικό τραγούδι. Οι ληστές, το ξήλωμα των γαλονιών, το παπιγιόν ως άνευ όρων παράδοση. Το δεύτερο ποίημα ενός δεύτερου μικρού παιδιού με πιο ελληνικά φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά ως οι ληστές φρουροί της παράδοσης. Η καλόγρια φιλά το χέρι του πατέρα, προστάτη, αρχηγού. Ο κλήρος των ληστών για τη φροντίδα του αστού ως ομηρική αναφορά.
Ο τόπος. Βουνό και θάλασσα με το βουνό να κυριαρχεί. Η θάλασσα είναι παρούσα εν απουσία. Το καταδεικνύει η σκηνή στο Σούνιο και ο γάμος στο ερημικό ξωκλήσι όπου κυριαρχεί το λευκό και το γαλανό.
Το μοτίβο του νέου ληστή. Καλύτερα το τυπικό της μύησης. Αναφορά φανερή στον Παπαδιαμάντη (Χρήστος Μηλιώνης). Οι υποχρεώσεις του ληστή.
Το Spleen του Μπωντλαίρ.
Πρώτη κορυφαία σκηνή οι ληστές στο Σούνιο με εξαιρετικό το σενάριο και το στίχο εδώ. Η διαφορά του αστού. «Έχω σπουδάσει στη Βενετία. Είμαι από γενιά εμπόρων».
Το ρήμα του καπετάνιου «Κινάμε» και η σαφής αναφορά στον Γ.Σεφέρη.
Ο γάμος στο ξωκλήσι. 2 χρώματα. Λευκό και γαλανό. Βουνό και θάλασσα. Τα δεινά του ελληνισμού σε βουνό και θάλασσα. Η φτώχεια του βουνού. Βιολί. Ο ιερέας σύρει πρώτος το χορό στον προαύλιο χώρο. Ο αστός ως σπουδαγμένος μετρά τις νότες και ουσιαστικά μετράει ελληνισμό σε αυτή τη σκηνή. Οι λίρες.
«Οι διάφοροι Φαλμεράγιερ καραδοκούν, ο ελληνικός πολιτισμός δεν μπορεί να είναι παράνομος». Αυτό πιστεύω απασχολεί τον Λάκη Παπαστάθη. Θεωρώ ότι το να δει κάποιος την ταινία μόνο πολιτικά και μάλιστα με συγκεκριμένη απόχρωση χρώματος είναι μια μόνο οπτική γωνία και όχι απαραίτητα η πνευματικά υπερέχουσα. Έχω τη γνώμη πως η ταινία καλό είναι να ιδωθεί ως αναζήτηση ταυτότητας μεταξύ ανατολής και δύσης με την ανατολή να κυριαρχεί.
Δεύτερη δυνατή σκηνή η μάχη ληστών και χωροφυλάκων. Εδώ ξεχωρίζει η φράση του Δ.Σολωμού «αλλά, θεά, δεν ημπορώ ν’ ακούσω τη φωνή σου», η οποία λέγεται από τον αστό, ο οποίος είναι ο μόνος νηφάλιος πνευματικά να δει ότι παλεύουν και σκοτώνονται Έλληνες με Έλληνες.
Η προετοιμασία του νεκρού και η πορεία μέχρι την ταφή σχεδόν κατά τα ομηρικά πρότυπα για να δειχθεί ότι τουλάχιστο μέχρι και το 1920 περίπου τα ήθη και έθιμα αυτά είναι ζωντανά.
Το φιλί του υπαρχηγού προς τον αρχηγό σαν να πρόκειται για ένα μυστικό δείπνο αλλά δεν θα σε προδώσουμε.
Η μπαμπεσιά. Το πρότυπο ανδρείας να καθαρίσει μόνος ο καπετάνιος. Το ξύρισμα και η προετοιμασία του αστού να τον παραδώσουν σώο και αβλαβή και καλύτερο απ’ ό, τι τον παρέλαβαν. Ακόμα και το παπιγιόν επανέρχεται. Του δίνονται λίγα χρήματα για το δρόμο κατά το έθιμο και ο αποχαιρετισμός γίνεται με ανδρικό φιλί στο στόμα χωρίς ίχνος ωστόσο λανθάνοντος ερωτισμού. Είναι το φιλί των μαχητών.
Τρίτη κορυφαία σκηνή η αποχώρηση του αρχηγού, ο υπαρχηγός το εκλαμβάνει ως προδοσία, οι 2 άνδρες παλεύουν, αγάπης πάλεμα χωρίς όπλα μαχαίρια και γροθιές, μόνο λαβές. Ο υπαρχηγός μετανιώνει μετά την πάλη και φιλά τα πόδια του αρχηγού.
Εις οιωνός άριστος… η σκηνή με τον αξιωματικό στα βράχια ν’ απαγγέλλει ποιήματα με τα οποία ξεσήκωναν κάθε Έλληνα να πολεμήσει τον Τούρκο. Ο υπαρχηγός φωνάζει γέρο, γέρο και φεύγει αδυνατώντας να κατανοήσει το γιατί παραδίδεται ο αρχηγός του.
Η πιο λογική εξήγηση ότι πηγαίνει να προσφέρει εθελοντικά υπηρεσία άρα ίσως και να πολεμήσει αλλά έτσι απαρνιέται τη ληστρική ιδιότητα. Εδώ πιστεύω πρέπει να εκληφθεί ότι η κρατική εξουσία πολλές φορές πείθει να απαρνηθούμε και τελικά απαρνιόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό. Τα λόγια του αστού στο τέλος συνηγορούν.
«Δεν τον αναγνωρίζω τον καπετάνιο, λες και παρέδωσε τη μορφή του μονάχα».


